Quê cha ở làng Tiên Điền, huyện Nghi Xuân, tỉnh Hà Tĩnh. Quê mẹ ở làng Hoa Thiều, nay thuộc huyện Tiên Sơn,, Hà Bắc. Ông sinh ra tại phường Bích Câu, Thăng Long. Văn chương vượt hẳn người đời, nhưng học vị chỉ ở mức tam trường (tú tài?) sau kỳ thi ở Sơn Nam (1783). Còn người chuyên nghiệp thi thư mà biết cầm gươm, dạo đàn, thích đi chài, đi săn, và thích hát dân ca phường vải. Gia đình thuộc lớp quý tộc. Cha là Nguyễn Nghiễm, anh là Nguyễn Khản, đều đỗ tiến sĩ, làm quan đến Tham Tụng (Tể tướng) triều Lê. Bố vợ là Đoàn Nguyễn Thục, cũng đỗ Hoàng giáp, làm quan Đông các. Nhưng bản thân Nguyễn Du về đời sống vật chất lại quá nghèo nàn. Mười một tuổi mồ côi cha, 13 tuổi, mẹ chết, suốt đời trai trẻ ăn nhờ, ở đậu, hoặc ở nhà anh, hoặc ở quê vợ. Do tình hình đất nước biến động, chính quyền Lê Trịnh sụp đổ, Tây Sơn quét sạch giặc Thanh, họ Nguyễn Tiên Điền cũng tiêu điều: "Hồng Lĩnh vô gia, huynh đệ tán !" Nguyễn Du trải qua 10 năm gió bụi. Đến năm 1802, ông mới ra làm quan triều Nguyễn, được thăng thưởng rất nhanh, từ tri huyện lên đến tham tri (1815). Có lần được cử làm chánh sứ sang Tàu. Nhưng gia cảnh vẫn bần hàn thiếu thốn :"Mười miệng đói kêu ngoài cõi Bắc, một mình bệnh rụi khóc thành Nam.". Phải chăng do thực tế này mà nhà thơ cảm thông được với những nạn nhân trong xã hội?